Fonoholizm – czym jest jest uzależnienie od telefonu? Zagrożenie FOMO
Fonoholizm – czym jest jest uzależnienie od telefonu? Zagrożenie FOMO
Obecnie smartfon towarzyszy dzieciom i nastolatkom niemal na każdym kroku – w szkole, w domu, a nawet w łóżku tuż przed snem. Telefony komórkowe stały się nieodłącznym elementem codzienności, ułatwiając naukę i kontakt z rówieśnikami, ale jednocześnie niosąc ze sobą realne zagrożenie. Coraz częściej mówi się o zjawisku określanym jako fonoholizm, czyli uzależnieniu od telefonu. Dane zebrane w latach 2017- 2019 w projekcie badawczym “Młodzi Cyfrowi” wskazują, że co piąty uczeń nałogowo korzysta ze smartfonu, a ponad 60% uczniów przyznało, że rodzice nigdy nie uczyli ich odpowiedzialnego korzystania z internetu. W tym artykule przyjrzymy się przyczynom i objawom tego zjawiska, a także jego konsekwencjom.
Czym jest fonoholizm?
Fonoholizm to nadmierne, kompulsywne korzystanie z telefonu, które prowadzi do utraty kontroli nad czasem spędzanym na urządzeniu mobilnym oraz negatywnie wpływa na codzienne funkcjonowanie. W literaturze przedmiotu problematyczne używanie smartfona bywa porównywane do innych uzależnień behawioralnych, ponieważ aktywuje podobne mechanizmy nagrody w mózgu co uzależnienie od hazardu czy uzależnienie od internetu. Osoby uzależnione często nie zdają sobie sprawy z powagi problemu – dla dziecka, czy nastolatka telefon staje się głównym źródłem rozrywki, informacji i kontaktów społecznych, co utrudnia zauważenie granicy między zwykłym korzystaniem a uzależnieniem od urządzenia.
Uzależnienie od telefonu komórkowego – przyczyny
Przyczyny uzależnienia od telefonu są złożone i zwykle mają charakter wieloczynnikowy. Wśród najważniejszych wymienia się potrzebę akceptacji społecznej, chęć bycia na bieżąco z wydarzeniami wśród rówieśników oraz łatwy dostęp do mediów społecznościowych, które dostarczają natychmiastowej gratyfikacji w postaci polubień i komentarzy. Uzależnienie od mediów społecznościowych bywa szczególnie silne u młodzieży, ponieważ w tym okresie rozwojowym potrzeba przynależności do grupy jest wyjątkowo intensywna. Do czynników ryzyka zalicza się także poczucie osamotnienia, brak zrozumienia, lęk, a czasami po prostu nudę. Ponadto brak alternatywnych form spędzania czasu wolnego oraz wzorce zachowań obserwowane w domu- jeśli rodzice sami nadmiernie korzystają z telefonu, dziecku trudniej wykształcić zdrowe nawyki.
Objawy uzależnienia od telefonu komórkowego, nomofobia i FOMO
Objawy uzależnienia od telefonu obejmują między innymi:
- Nadmierne korzystanie: telefon zajmuje czas, który powinien być poświęcony na naukę, sen czy spotkania towarzyskie.
- Trudności w odłączeniu się: brak dostępu do telefonu wywołuje niepokój, drażliwość.
- Wpływ na relacje społeczne: zaniedbywanie realnych kontaktów na rzecz życia online utrudnia budowanie zdrowych relacji.
- Problemy w nauce: trudności z koncentracją i zaniedbywanie obowiązków szkolnych na rzecz telefonu.
- Zaniedbywanie zainteresowań: rezygnacja z dawnych pasji, wycofanie i niechęć do interakcji w realnym świecie.
- Problemy ze snem: trudności z zasypianiem, korzystanie z telefonu to ostatnia czynność przed snem.
- Brak umiejętności radzenia sobie z nudą: sięganie po telefon jako jedyny sposób na nudę czy monotonię.
Z fonoholizmem ściśle wiąże się nomofobia, czyli lęk przed brakiem telefonu lub możliwości korzystania z niego. Objawy nomofobii to między innymi lęk przed rozładowaniem telefonu, panika w sytuacji utraty zasięgu. Innym powiązanym zjawiskiem jest FOMO (ang. fear of missing out) , czyli lęk przed pominięciem – strach przed tym, że coś ważnego dzieje się bez naszego udziału. Efekty FOMO to napięcie emocjonalne, ciągła potrzeba sprawdzania mediów społecznościowych oraz trudność w skupieniu się na bieżącej czynności.
Jakie są konsekwencje fonoholizmu?
Konsekwencje uzależnienia od telefonu obejmują przede wszystkim zaburzenia koncentracji i trudności w nauce, ponieważ mózg przyzwyczajony do ciągłej stymulacji ma problem z dłuższym skupieniem uwagi na jednym zadaniu. Nadmierne korzystanie z telefonu, zwłaszcza wieczorem, prowadzi do zaburzeń snu u dzieci – niebieskie światło ekranu opóźnia wydzielanie melatoniny, co skutkuje problemami ze snem i przewlekłym zmęczeniem. Wśród poważniejszych konsekwencji fonoholizmu wymienia się także zaburzenia emocjonalne, zaburzenia lękowe oraz zaburzenia depresyjne – badania wskazują na związek między czasem spędzanym na telefonie a nasilonymi objawami depresji u nastolatków. Fonoholizm sprzyja również zjawisku phubbingu, czyli ignorowania rozmówcy na rzecz telefonu, co osłabia relacje rodzinne i rówieśnicze. Nieleczone problemy tego typu mogą z czasem przerodzić się w poważniejsze zaburzenia psychiczne u dzieci i młodzieży, dlatego tak istotna jest wczesna reakcja rodziców i specjalistów.
Problematyczne używania telefonu i gry online
Osobnym, choć pokrewnym problemem jest uzależnienie od gier online oraz grania na urządzeniach mobilnych. Podobnie jak w przypadku fonoholizmu, mechanizm opiera się na systemie nagrody- gry projektowane są tak, aby maksymalizować zaangażowanie gracza poprzez system osiągnięć i rywalizację. Osoby wykazujące objawy uzależnienia od gier tracą kontrolę nad czasem gry, zaniedbują obowiązki szkolne i domowe, a próby ograniczenia grania wywołują u nich frustrację lub agresję. Długotrwałe, intensywne granie wiąże się z podobnymi konsekwencjami jak fonoholizm – zaburzeniami snu, obniżeniem nastroju, izolacją społeczną oraz trudnościami w koncentracji. U części dzieci obserwuje się także zaburzenia afektywne wynikające z nagłego przerwania rozgrywki lub porażki w grze. Warto podkreślić, że urządzenia mobilne umożliwiają dziś granie praktycznie wszędzie, co dodatkowo utrudnia kontrolę nad czasem spędzanym przed ekranem.
Jak poradzić sobie z uzależnieniem od telefonu komórkowego?
W walce z fonoholizmem kluczowe są jasne zasady rodzinne – wyznaczenie pór i miejsc bez telefonu (np. podczas posiłków czy snu). Ważniejsza od zakazów jest jednak rozmowa i zrozumienie przez opiekunów powodów, przez które dziecko nadużywa telefonu. Rodzice powinni dawać przykład własnym umiarem i wspólnie planować alternatywne aktywności. W przypadku gdy profilaktyka i wpływ dorosłych nie przynoszą oczekiwanych skutków, warto skorzystać ze wsparcia specjalisty.
Bibliografia:
- Bigaj, M., Dębski, M. (2019). Młodzi Cyfrowi. Nowe technologie. Relacje. Dobrostan. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
- Buksa, Ł. (2023). Fonoholizm i profilaktyka uzależnienia od smartfona u dzieci i młodzieży. Zeszyty PRASOZNAWCZE, t. 66, nr 1 (253), s. 77–90.
