Światowy Dzień Świadomości Autyzmu
Światowy Dzień Świadomości Autyzmu
2 kwietnia obchodzimy Światowy Dzień Świadomości Autyzmu ustanowiony przez ONZ w 2007 roku w celu podnoszenia świadomości społecznej i propagowania wiedzy na temat tego zaburzenia. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) około jedno na 100 dzieci jest w spektrum autyzmu. Jeszcze niedawno uważano, że autyzm dotyczy głównie chłopców – był diagnozowany u nich niemal cztery razy częściej niż u dziewcząt. Z tego powodu za jego symboliczny kolor przyjęto niebieski. Najnowsze badania pokazują, że odsetek dziewcząt i kobiet może być większy, a zaniżone dane wynikają z umiejętności “maskowania” objawów przez tę płeć. Co warto wiedzieć o zaburzeniu? Jak funkcjonują osoby ze spektrum autyzmu?
Czym jest autyzm? Podstawy, które warto znać
Autyzm, a właściwie zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD) – od angielskiego Autism Spectrum Disorder – to zaburzenie neurorozwojowe, które wpływa na sposób, w jaki człowiek postrzega świat, przetwarza informacje i nawiązuje kontakty społeczne. Określenie „spektrum” nie jest przypadkowe: każda osoba z diagnozą ASD jest inna. Spektrum autyzmu charakteryzuje się ogromną różnorodnością – od osób potrzebujących intensywnego wsparcia przez całe życie, po takie, które funkcjonują niemal samodzielnie, choć zmagają się z trudnościami wynikającymi z diagnozy. Jeszcze do niedawna Zespół Aspergera traktowany był jako osobna jednostka diagnostyczna, łączona z wysokim poziomem funkcjonowania i często ponadprzeciętną inteligencją. Dziś, zgodnie z klasyfikacją DSM-5 i ICD-11, jest on włączony w szeroki termin zaburzeń ze spektrum autyzmu. Diagnostyka autyzmu opiera się na obserwacji klinicznej, wywiadzie z rodziną oraz wystandaryzowanych narzędziach, takich jak ADOS-2 (Autism Diagnostic Observation Schedule).
Zaburzenia ze spektrum autyzmu- jakie są objawy?
Rozpoznanie autyzmu bywa trudne, bo objawy autyzmu są bardzo zróżnicowane i często nakładają się na inne trudności. Sygnały autyzmu u dzieci pojawiają się zwykle przed 3. rokiem życia, choć nie zawsze są od razu czytelne. Rodzice i opiekunowie mogą zauważyć opóźnienie lub regres w rozwoju mowy dziecka, unikanie kontaktu wzrokowego, brak zainteresowania rówieśnikami, stereotypowe wzorce zachowań (takie jak kołysanie, układanie przedmiotów w rzędy, powtarzanie tych samych czynności) oraz silną reakcję na zmiany w rutynie. U osób dorosłych, szczególnie tych, które przez lata „maskowały” swoje trudności, diagnoza często przychodzi późno. Osoby dorosłe mogą całe życie czuć się „inne”, nie rozumiejąc dlaczego relacje społeczne są dla nich wyczerpujące, a pewne bodźce – nie do zniesienia. Diagnoza w dorosłości bywa wyzwoleniem: pozwala nadać sens doświadczeniom, które przez lata były źródłem cierpienia i poczucia winy.
Diagnoza autyzmu a komunikacja
Problemy z komunikacją są jednym z kluczowych obszarów trudności w ASD. Dotyczą zarówno komunikacji werbalnej, jak i niewerbalnej. Osoby w spektrum mogą mówić bardzo dużo i nie rozumieć kontekstu społecznego rozmowy. Mogą też używać mowy w bardzo dosłowny sposób, mając trudności z metaforami, ironią czy humorem. Część osób z autyzmem nie mówi lub posługuje się mową w ograniczonym zakresie, komunikując się za pomocą wspomagających i alternatywnych metod komunikacji. Komunikacja niewerbalna stanowi dla wielu osób z ASD szczególne wyzwanie. Mimika twarzy, gesty, ton głosu, dystans fizyczny – to kod społeczny, który neurotypowe osoby opanowują intuicyjnie, a osoby ze spektrum muszą często uczyć się go świadomie i z dużym wysiłkiem.
Autyzm a relacje społeczne
Interakcje społeczne i nawiązywanie kontaktu to dla wielu osób w spektrum autyzmu jeden z najtrudniejszych obszarów codziennego życia. Nie dlatego, że im na ludziach nie zależy – często jest wręcz przeciwnie. Problem polega na tym, że reguły rządzące relacjami są nieformalne, zmieniają się w zależności od kontekstu i wymagają błyskawicznego przetwarzania sygnałów społecznych. To sprawia, że problemy w tym obszarze są źródłem ogromnego stresu i wyczerpania.
Nadwrażliwość zmysłów
Wrażliwość sensoryczna to jeden z najczęściej niedocenianych wymiarów autyzmu w kontekście codziennego funkcjonowania. Układ nerwowy osoby ze spektrum przetwarza bodźce zmysłowe inaczej: dźwięki, które inni ledwo zauważają, mogą być bolesne; tkaniny, etykiety w ubraniach, określone zapachy, intensywne oświetlenie – wszystko to może powodować silny dyskomfort lub wręcz ból. Nadwrażliwość albo brak wrażliwości dotykają różnych zmysłów i często współwystępują.
Autyzm a stereotypowe wzorce zachowań
Stereotypowe wzorce zachowań – czyli powtarzalne, rytualne czynności i ruchy – to kolejny element diagnostyczny ASD. Nie są one „dziwactwem” ani „nawykiem do wyeliminowania”. Pełnią ważną funkcję: pomagają osobom ze spektrum regulować emocje, redukować stres i nadmiar bodźców. Kołysanie, trzepotanie rękoma, kręcenie przedmiotami, powtarzanie słów i dźwięków – to tzw. stimming, który bywa tłumiony ze względów społecznych, choć jest naturalną strategią samoregulacji.
Terapia autyzmu i dostęp do wsparcia
Nie istnieje jedna, uniwersalna metoda leczenia ASD – bo autyzm nie jest chorobą wymagającą leczenia, lecz stanem wymagającym wsparcia. Odpowiednia interwencja, dobrana do indywidualnych potrzeb, może jednak znacząco poprawić jakość życia. Terapia autyzmu obejmuje szereg różnych podejść: terapię behawioralną, terapię mowy i języka, terapię zajęciową, integrację sensoryczną, a także psychoterapię – szczególnie istotną dla osób dorosłych. Ważnym elementem terapii autyzmu jest TUS, czyli Trening Umiejętności Społecznych. To ustrukturyzowany program, w którym osoby ze spektrum uczą się umiejętności społecznych – rozumienia reguł, nawiązywania rozmów, radzenia sobie w trudnych sytuacjach interpersonalnych. Treningi umiejętności społecznych są szczególnie pomocne dla dzieci i młodzieży. W pracy z osobami ze spektrum stosuje się też TZA (Trening Zastępowania Agresji) – program ukierunkowany na kontrolę impulsów i budowanie alternatywnych strategii radzenia sobie z frustracją.
Bibliografia:
