Nie jestem leniwy, jestem zmęczony. O wypaleniu, obwinianiu siebie i różnicy między lenistwem a wyczerpaniem.
Nie jestem leniwy, jestem zmęczony. O wypaleniu, obwinianiu siebie i różnicy między lenistwem a wyczerpaniem.
W Polsce aktywnych zawodowo jest ponad 17 milionów osób. Wiele z nich może doświadczać pojedynczych symptomów lub pełno objawowego wypalenia zawodowego, znanego również jako syndrom chronicznego zmęczenia. Diagnoza chronicznego zmęczenia, które nie jest chorobą, to stan wyczerpania fizycznego, psychicznego i emocjonalnego, wywołany przez stres zawodowy. Zrozumienie, jakie są objawy i przyczyny przewlekłego zmęczenia, jest kluczowe dla pracowników i pracodawców, którzy ponoszą tego koszty. Jak odróżnić ciągłe zmęczenie i brak energii wynikające z syndromu od lenistwa?
Zwykły brak energii czy chroniczne wyczerpanie?
Według definicji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) wypalenie zawodowe, inaczej syndrom chronicznego zmęczenia lub burn out syndrom wynika z przewlekłego stresu w miejscu pracy, którego nie udało się skutecznie opanować, czyli znaleźć sposobów jego redukcji. Pojawia się wtedy wyczerpanie, nasilony dystans psychiczny do zadań i współpracowników, obniżona jakość życia, negatywne nastawienie lub cynizm związane z wykonywanymi obowiązkami i obniżoną skutecznością zawodową. Zjawisko dotyczy przede wszystkim ludzi młodych, którzy rozpoczynają swoją karierę z dużym zaangażowaniem i misją. Na objawy chronicznego wyczerpania bardziej narażone są osoby związane z pomocowym charakterem pracy, nastawionym na intensywny kontakt interpersonalny, między innymi w następujących obszarach: policja, edukacja, służba zdrowia, wymiar sprawiedliwości, jednostki samorządu terytorialnego, centra obsługi klientów.
Objawy przemęczenia organizmu- jak je rozpoznać?
Symptomy zespołu chronicznego zmęczenia można podzielić na trzy kategorie:
- emocjonalne wyczerpanie. To podstawowy objaw zespołu przewlekłego zmęczenia. Charakteryzuje się poczuciem nadmiernego przeciążenia emocjonalnego, pustki uczuciowej. Człowiek odczuwa zarówno brak energii fizycznej, jak i psychicznej, co wpływa na spadek zainteresowania obowiązkami, drażliwość i utrudnia codzienne funkcjonowanie,
- depersonalizacja. Odnosi się do procesu dystansowania się pracownika do pracujących z nim osób. Może pojawić się tutaj cynizm, pogarda, obojętność, a nawet przedmiotowe traktowanie ludzi. Ze wszystkich trzech symptomów depersonalizacja najbardziej odnosi się do interpersonalnego aspektu opisującego syndrom chronicznego zmęczenia,
- obniżone poczucie osiągnięć osobistych. Pracownik negatywnie ocenia własną skuteczność i osiągnięcia zawodowe. Może także oznaczać obniżone zaangażowanie w pracę czy odczuwaną z niej satysfakcję.
Syndrom chronicznego zmęczenia nie pojawia się nagle. To proces, w którym objawy, w tym również fizyczne (bóle głowy, napięcie mięśni) nasilają się, mimo podejmowanego wysiłku. U osoby, która początkowo podejmuje walkę i mobilizuje się do działania, w końcu pojawia się apatia, chroniczne wyczerpanie i zobojętnienie.
Jakie są przyczyny chronicznego zmęczenia?
Symptomy zespołu chronicznego wyczerpania nie mają jednoznacznej przyczyny. Na przemęczenie organizmu pracą wpływają między innymi:
- Czynniki organizacyjne. Pierwszym jest przeciążenie pracą. Pracownicy spotykają się z nadmiernymi wymaganiami, które przerastają ich możliwości lub kompetencje. Wymaga się od nich zbyt wiele w krótkim czasie, nie zapewniając odpowiednich środków lub warunków. Kolejnym jest niskie wynagradzanie. Wysiłek i zaangażowanie, które nie przekładają się na docenienie w środowisku pracy i korzyści finansowe mają znaczący wpływ na chroniczne wyczerpanie. Faworyzowanie, nierówne traktowanie i dyskryminacja powodują wyczerpanie i niezadowolenie. Symptomy zespołu chronicznego zmęczenia mogą być także wynikiem powtarzalności wykonywanych obowiązków. Ostatnim czynnikiem organizacyjnym jest nadmierna kontrola. Brak samodzielności w pracy i skrupulatne kontrolowanie wszystkich działań pracownika utrudnia codzienne funkcjonowanie i obniża zawodową jakość życia.
- Czynniki interpersonalne. Na przemęczenie organizmu w pracy wpływają także atmosfera i relacje między pracownikami. Rozpad lub słabe więzi między nimi (np. z powodu pracy zdalnej), napięte stosunki to możliwa przyczyna zespołu przewlekłego zmęczenia, podobnie jak brak wsparcia społecznego.
- Czynniki interpersonalne. W tym przypadku znaczenie mają indywidualne cechy i trudności pracownika (perfekcjonizm, problemy z regulacją emocji, niska samoocena), jak i sytuacja osobista (problemy zdrowotne, choroba w rodzinie, kryzys w małżeństwie).
Zespół przewlekłego zmęczenia to nie lenistwo
Chroniczne wyczerpanie wynikającego z wypalenia zawodowego błędnie kojarzone jest przez niektórych z lenistwem. Skutkiem tego jest stygmatyzacja osób, które przejawiają symptomy zespołu chronicznego zmęczenia. Takie myślenie wynika z niezrozumienia istoty zjawiska i może utrudniać szukanie pomocy tj. terapia poznawczo-behawioralna przez osoby dotknięte problemem. Tymczasem wyczerpanie pracą przekłada się na somatyczne reakcje organizmu, w tym takie jak: problemy ze snem, problemy z koncentracją, bóle głowy, problemy żołądkowe czy napięcie mięśniowe. W konsekwencji przemęczenie organizmu utrudnia codzienne funkcjonowanie i efektywne podejmowanie wyzwań zawodowych, co postronni obserwatorzy mogą odczytywać jako bierność czy lenistwo.
Bibliografia:
- Sęk, H. (2000), Wypalenie zawodowe. Przyczyny, mechanizmy, zapobieganie, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
